2025 - 2026
Langetermijnperspectief Volkerak—Zoommeer
2025 - 2026
Langetermijnperspectief Volkerak—Zoommeer
Van rafelrand naar vitaal zoetwaterlandschap als levensader van de Rijn-Maasdelta. Het Volkerak-Zoommeer (VZM) vervult als omvangrijk zoetwatermeer een essentiële rol in het deltasysteem. Het gebied is niet alleen van grote betekenis voor de zoetwatervoorziening van de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en als waterbergingsgebied, maar vormt als omvangrijk zoetwatermeer ook een belangrijke aanvulling op de zoute en brakke ecosystemen van de delta. Zo fungeert het als overwinteringsgebied voor tienduizenden watervogels en vervult het daarmee een belangrijke ecologische rol op continentale schaal. Tegelijkertijd is het VZM een belangrijke economische ader: als enige getijvrije vaarroute tussen de havens van Rotterdam en Antwerpen verwerkt het jaarlijks circa 150.000 scheepsbewegingen.
Locatie
Volkerak-Zoommeer
Opdrachtgever
Provincie Zeeland, Zuidwestelijke Delta
Samenwerking
Team: Ro&Ad architecten, Jim van Belzen (NIOZ), Solidarity University,
Samenwerkingspartners: Provincie Noord-Brabant, Rijkswaterstaat, Waterschap Scheldestromen, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap Hollandse Delta, Gemeente Bergen op Zoom
Oppervlak
100 km2
Tegenover die grote betekenis staan forse uitdagingen. De centrale functie die het gebied binnen de delta zou kunnen vervullen, is ruimtelijk nog nauwelijks voelbaar: het Volkerak-Zoommeer vormt eerder de achterkant van Noord-Brabant en Zeeland dan de levensader van de delta. Een hoge nutriëntenbelasting in combinatie met geringe doorstroming leidt tot grootschalige blauwalgenbloei en zet de waterkwaliteit onder druk. Tegelijkertijd is er nauwelijks uitwisseling tussen het zoete en zoute watersysteem. Door het ontbreken van natuurlijke zoet-zoutovergangen en estuariene processen is het ecosysteem kwetsbaar en vormen dammen en andere harde barrières een vrijwel ondoordringbare grens voor migrerende soorten, waaronder de paling.
Deze omvangrijke en onderling samenhangende opgaven vragen om samenwerking. In co-creatie met gemeenten, waterschappen, provincies en vele andere belanghebbenden is toegewerkt naar een wenkend langetermijnperspectief voor 2050. Vier gezamenlijk geformuleerde ambities vormen daarbij de rode draad:
Schoon
Een schoon Volkerak-Zoommeer vormt de basis voor een vitaal zoetwaterlandschap. Door de waterkwaliteit structureel te verbeteren en blauwalgen terug te dringen, ontstaat ruimte voor een rijker onderwaterleven én schoon en aantrekkelijk water voor mens en natuur.
Toekomstbestendig
Het gebied wordt robuuster voor de grillen van het toekomstige klimaat. Water wordt niet langer zo snel mogelijk afgevoerd, maar vastgehouden, gebufferd en slim benut. Zo vormt het meer, samen met een zelfvoorzienender achterland, een robuust zoetwatersysteem dat beter bestand is tegen droogte, verzilting en klimaatverandering.
Natuurlijk
Harde grenzen maken plaats voor natuurlijke oevers, ecologische verbindingen en geleidelijke overgangen. Verbindingen met de rivieren, het achterland en de omliggende deltawateren herstellen leefgebieden en zoet-zoutgradiënten en maken de delta als geheel ecologisch veerkrachtiger. Natuur krijgt daarbij de ruimte, in balans met recreatief gebruik.
Ruimtelijke kwaliteit
Het Volkerak-Zoommeer ontwikkelt zich van een water dat vaak op afstand ligt tot een herkenbaar en beleefbaar waterlandschap. Nieuwe routes, groenstructuren en verblijfs- en zwemplekken brengen mens en water dichter bij elkaar. Zo groeit het meer uit tot een aantrekkelijk landschap om te wonen, werken en recreëren, met een sterke eigen identiteit.
Het langetermijnperspectief schetst niet alleen een toekomstbeeld, maar biedt betrokken partijen ook concrete handvatten om daar stap voor stap naartoe te werken. Een set bouwsteenfiches laat zien hoe aan de vier ambities kan worden bijgedragen, welke maatregelen daarvoor mogelijk zijn en waar kansen liggen om verschillende opgaven aan elkaar te koppelen. De bouwstenen bestrijken daarbij het volledige spectrum oplossingsrichitngen: van het optimaliseren van de ondergrondse zoetwaterbeschikbaarheid om gebieden zelfvoorzienender te maken en een bronaanpak van nutriënten in het zeekleigebied voor een betere waterkwaliteit, tot het toevoegen van dijkmomenten die de relatie tussen land en water versterken en de regionale identiteit beter beleefbaar maken.
Zo biedt het langetermijnperspectief geen vastomlijnd eindplan, maar een gezamenlijke gereedschapskist waarmee overheden, beheerders en gebiedspartners gericht kunnen werken aan de toekomst van het gebied.
Samen vormen ze het langetermijnperspectief voor het Volkerak-Zoommeer, waarbij nadrukkelijk verder wordt gekeken dan de oevers van het meer. Het functioneren van het systeem begint bovenstrooms, in de beken, kreken, polders en landelijke gebieden van West-Brabant en Vlaanderen, en reikt via het meer tot de omliggende deltawateren.
Schoon water begint bij de bron.
De grootste inzet ligt daarom in West-Brabant, waar via het Mark-Dintel-Vlietsysteem een belangrijk deel van de nutriënten het VZM bereikt. Hier worden bronaanpak en waterzuivering gekoppeld aan een robuuster landschap dat water langer vasthoudt. Kreken en beken vormen daarbij de vitale haarvaten tussen het VZM, de Brabantse polders en de hogere zandgronden. Door ruimte te geven aan natuurlijker peilbeheer, waterberging, natuurlijke oevers en zuiverende landschappen worden waterkwaliteit, waterkwantiteit en ecologie in samenhang versterkt. Ook het toekomstige peilbeheer van het VZM wordt in samenhang met dit achterliggende watersysteem vormgegeven.
Vasthouden wordt de basis voor een toekomstbestendig zoetwatersysteem.
Bodem en water worden sturend voor de inrichting en het gebruik van het achterland. Waar mogelijk wordt neerslag boven- en ondergronds gebufferd en groeit de lokale zelfvoorzienendheid. Op de Zeeuwse eilanden, Goeree-Overflakkee en in de PAN-polders is dit extra urgent. Deze gebieden blijven volledig afhankelijk van zoetwater uit het VZM en zijn daarmee kwetsbaar voor toenemende droogte en verzilting. Door lokaal meer water vast te houden en slimmer en zuiniger met zoetwater om te gaan, ontstaat een robuust systeem waarin lokale buffers en het VZM als grootschalige zoetwatervoorraad elkaar aanvullen.
In de randzone komen water, natuur en landschap samen.
Hier wordt instromend oppervlaktewater waar mogelijk gezuiverd voordat het het meer bereikt en wordt ruimte gezocht voor lokale zoetwaterbuffers. Tegelijkertijd vormt deze zone de belangrijkste schakel om het VZM opnieuw met zijn omgeving te verbinden. Natuurlijke dijken, kreken, oevers en groenstructuren groeien uit tot een samenhangend landschappelijk raamwerk waarin ook recreatie een plek krijgt. Een doorgaande langzaamverkeersroute rond het meer vormt de ruggengraat en verbindt via lokale en regionale aantakkingen dorpen, steden, forten en historische landschappen met het water. Op plekken waar inpolderingen de historische relatie tussen kernen en het VZM hebben doorbroken, worden nieuwe verbindingen gelegd. Zo verandert de rand van het meer van een harde grens in een aantrekkelijk en beleefbaar overgangslandschap.
De buitendijkse natuur vormt de rustige, natuurlijke kern van het systeem.
Vooroevers, eilanden en ondiepe zones vormen een uniek zoetwaterhabitat binnen de delta en worden waar mogelijk versterkt en uitgebreid. Harde oevers worden verzacht om natuurlijke processen meer ruimte te geven en buitendijkse ontwikkelingen worden beperkt. Recreatie wordt zorgvuldig gezoneerd: intensiever waar het landschap dat kan dragen, rust waar natuurwaarden daarom vragen. Zo kunnen ecologische kwaliteit en de beleving van het VZM naast elkaar worden versterkt.
Tegelijkertijd wordt het Volkerak-Zoommeer opnieuw onderdeel van het grotere ecologische netwerk van de delta. De Deltawerken hebben veel natuurlijke verbindingen en geleidelijke zoet-zoutovergangen vervangen door harde grenzen. Op strategische plekken worden deze relaties hersteld. Ook andere barrières worden aangepakt met vispassages, natuurlijke verbindingen of aanpassingen aan bestaande kunstwerken.
Zo worden waterkwaliteit, zoetwaterbeschikbaarheid, natuur en ruimtelijke kwaliteit samengebracht in één ruimtelijke strategie en groeit het Volkerak-Zoommeer van rafelrand uit tot een schoon, veerkrachtig en beleefbaar zoetwaterlandschap: een levensader van betekenis voor de hele delta.
